O mnie

RYSZARD LUDOMIR KRUZA

Urodził się 17 czerwca 1939 w Chojnicach. Pochodzi z rodziny o tradycjach muzycznych (dziadek organista, matka pianistka). Czas wojny 1939-1945 z braku zabawek dzielił między rysowanie i słuchanie posiadanych przez rodziców dwunastu płyt z amerykańską muzyką rozrywkową.

Lekcje gry na fortepianie  zaczął pobierać w szóstym roku życia. Pierwszy zespół muzyczny założył w szkole średniej, kiedy to – niezupełnie oficjalnie – grywał na balach i imprezach szkolnych. Również wówczas otrzymał pierwsze wyróżnienie na amatorskim konkursie muzycznym w Bydgoszczy, jako pianista. Oprócz studiów u różnych nauczycieli głównym przewodnikiem w poznawaniu jazu były dla niego audycje Willisa Conovera „Music USA”, których słuchał regularnie przez cały okres szkoły średniej, poświęcając cały wolny czas na muzykę jazzową. Jego pierwszymi fascynacjami byli Lionel Hampton, Errol Garner, a później Modern Jazz Quartet.

W czasie studiów, w 18 roku życia zostaje pianistą jazzowego zespołu studenckiego (kierowanego wówczas przez Jerzego Greitnera). W tym czasie na strychu Klubu Studentów Wybrzeża „Żak” znajduje – nieco uszkodzony – wibrafon. Naprawia go, miejsce przy fortepianie pozostawia komuś innemu, a sam zaczyna grać – bez żadnego przygotowania – na wibrafonie.

Późniejsze dzieje były konsekwencją tego zdarzenia. Intensywne życie klubów muzycznych przedłużyło jego studia do pełnych 10 lat, ale ukończył je uzyskując tytuł magistra inżyniera architekta za pracę dyplomową będącą projektem teatru muzycznego w Gdańsku. Jako architekt jednak nigdy nie pracował, co w pewnym okresie spowodowało nawet odebranie mu paszportu.

Pianista, wibrafonista, później kompozytor, aranżer i teoretyk jazzu a także poeta i myśliciel, coraz bardziej zdecydowanie zwraca się w kierunku surrealizmu. Na jego sposób myślenia decydujący wpływ wywierali Vincent van Gogh, John Coltrane i teoria egzystencjalizmu, właściwa kulturze światowej – i oczywiście polskiej – pewnego okresu. Później zaczyna on odchodzić od tych wzorców, jednak tylko w płaszczyźnie warsztatowej, znajdując w sobie niezmienną, bezwzględną cechę wpływającą na technikę wyrażania się: pęd do nieznanego.

Lata 1957-1967 to pierwszy okres twórczości. Animator życia muzycznego jednego z najważniejszych centrów kultury polskiej lat 60-tych – Trójmiasta – znanego z awangardowych poczynań tamtejszych twórców. Kompozytor, współkompozytor i wykonawca muzyki dla większości teatrów i kabaretów szeroko znanych w Polsce i za granicą (CoTo, To Tu, Kabała, Jazz i Poezja, Studio Rapsodyczne), uczestnik wielu festiwali. M. in. zdobywa pierwsze miejsce na I festiwalu „Jazz nad Odrą” we Wrocławiu w 1964 roku. Szybko zostaje uznany przez krytykę i środowisko za czołowego wibrafonistę Europy. Niestety na początku lat osiemdziesiątych doznaje poważnej katastrofy samochodowej, która na pewien czas przerywa jego aktywną działalność jako instrumentalisty.

Przerywając pracę wykładowcy na Wydziale Jazzu Konserwatorium im. Beli Bartoka w Budapeszcie przenosi się do Kanady, gdzie los znów mu sprzyja: trafia na początek rewolucji w elektronice i wynalazek syntezatora. Znajduje to, czego instynktownie oczekiwał od początku: otwiera się przed nim nieznane, a wraz z nim świat brzmień klasycznych, ale już nie nudnych, bo wymieszanych z elektronicznymi, odświeżającymi kolorami muzyki funky. Po zmęczeniu dramatyzmem muzyki Coltrane’a następuje to, co musiało nastąpić – uwolnienie.

Zaczyna komponować i w ten sposób wchodzi w drugi okres swojego życia. Po otrzymaniu propozycji dyrektora Państwowego Centrum Muzyki Rozrywkowej (Országos Szórakoztatózenei Központ) i wykładowcy na Akademii Jazzu Csepeli wraca z rodziną na Węgry i pisze (wraz z uczniem i przyjacielem Gaborem Banay) pierwszą na Węgrzech, a prawdopodobnie i w Europie Wschodniej książkę o syntezatorach. Książka ta jest do dzisiaj wykorzystywana na węgierskich uczelniach.

Nieprzerwanie pisze muzykę dla zespołów z całego świata (m. in. USA, Kanada, Japonia, Anglia). Pracuje jako reżyser muzyczny i aranżuje muzykę do wielu płyt czołowych muzyków jazzowych i rozrywkowych Węgier. Preferuje muzykę bigbandową, ale nie unika mniejszych form.  Jego ulubionymi wykonawcami są Aladar Pege i Cotton Club Singers, który wprowadza na arenę życia artystycznego nagraniem płytowym z inauguracyjnego koncertu i zamyka 10 lat później  pożegnalnym koncertem dla wielotysięcznej publiczności.

W międzyczasie dokonuje wyłomu w mentalności uznawanych wówczas pedagogów jazzowych na Węgrzech – walcząc konsekwentnie z metodami przemocy i fałszywego pojmowania istoty jazzu zyskuje sobie wielu wyznawców wśród muzyków i teoretyków. Do nich należy m. in. jeden z jego najbliższych współpracowników – Janos Gonda, dyrektor i założyciel wyższej szkoły Jazzu w Budapeszcie, z którym tworzą działający przez lata i zdobywający nagrody na festiwalach „Gonda-Kruza Quartet”.

Najważniejsze kompozycje:

  • „Krótka msza pogańska” na orkiestrę symfoniczną i kwartet jazzowy
  • Muzyka do pantomimy opartej o sztukę „Król umiera” E. Ionesco (Commedia XX, Regős Pál)
  • Trylogia „Bluesology” dla big-bandu European Broadcasting Union

Wybrane płyty i nagrania:

[dane w opracowaniu]

Książki:

  • „Syntezator w praktyce muzycznej” [„A szintetizátor a zenei gyakorlatban”] współautor: Banay Gábor, Zeneműkiadó 1985
  • Współczesny wibrafon [„Mai vibrafon”] – oczekuje na wydanie
  • Szkoła aranżacji [„Zeneszerzés iskolája”] – oczekuje na wydanie
  • „Psychologia improwizacji jazzowej” [„Jazz rögtönzés pszichológiája”] – oczekuje na wydanie

Ważniejsze nagrody:

  • I Festiwal Jazz nad Odrą 1964 – I nagroda w kategorii instrumentów solowych – wibrafon
  • Festival Alba-Regia w Székesfehérvár 1969 – Gonda – Kruza Quartet, II nagroda

Ważniejsze źródła drukowane:

  • A. Cybulski, Pokolenie kataryniarzy, Gdynia 1968;
  • A. i Z. Judyccy, Polonia. Słownik biograficzny, Warszawa 2000;
  • Po­lak w Świecie (Leksykon Polonii i Polaków za granicą), War­szawa 2001;
  • A. Nagy, Ryszard Kruza – szukam logicznej abnormalności – „Głos Polonii” [Budapeszt, IX/2004].
  • Encyklopedia Polskiej Emigracji I Polonii, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toruń 2004