Życiorys

[Wykorzystano m. in. fragmenty wspomnienia pośmiertnego,
opublikowanego w serwisie internetowym Jazz Forum
przez Stanisława Danielewicza]

RYSZARD LUDOMIR KRUZA

Urodził się 17 czerwca 1939 w Chojnicach. Czas wojny 1939-1945 z braku zabawek dzielił między rysowanie i słuchanie posiadanych przez rodziców dwunastu płyt z amerykańską muzyką rozrywkową.

Pochodząc z rodziny o tradycjach muzycznych (dziadek organista, matka pianistka) zaczął pobierać lekcje gry na fortepianie w szóstym roku życia. Pierwszy zespół muzyczny założył w szkole średniej, kiedy to – niezupełnie oficjalnie – grywał na balach i imprezach szkolnych. Również wówczas otrzymał pierwsze wyróżnienie na amatorskim konkursie muzycznym w Bydgoszczy, jako pianista. Oprócz studiów u różnych nauczycieli głównym przewodnikiem w poznawaniu jazu były dla niego audycje Willisa Conovera „Music USA”, których słuchał regularnie przez cały okres szkoły średniej, poświęcając cały wolny czas na muzykę jazzową. Jego pierwszymi fascynacjami byli Lionel Hampton, Errol Garner, a później Modern Jazz Quartet.

W czasie studiów, w 18 roku życia zostaje pianistą jazzowego zespołu studenckiego, kierowanego wówczas przez Jerzego Greitnera. W tym czasie na strychu Klubu Studentów Wybrzeża „Żak” znajduje – nieco uszkodzony – wibrafon. Naprawia go, miejsce przy fortepianie pozostawia komuś innemu, a sam zaczyna grać – bez żadnego przygotowania – na wibrafonie.

Późniejsze dzieje były konsekwencją tego zdarzenia. Intensywne życie klubów muzycznych przedłużyło studia Ryszarda Kruzy do pełnych 10 lat, ale ukończył je uzyskując tytuł magistra inżyniera architekta za pracę dyplomową będącą projektem teatru muzycznego w Gdańsku. Jako architekt jednak nigdy nie pracował, co w pewnym okresie – na skutek obowiązywania tzw. nakazu pracy – spowodowało nawet odebranie mu paszportu.

Pianista, wibrafonista, później kompozytor, aranżer i teoretyk jazzu a także poeta i myśliciel, coraz bardziej zdecydowanie zwraca się w kierunku surrealizmu. Na jego sposób myślenia decydujący wpływ wywierali Vincent van Gogh, John Coltrane i teoria egzystencjalizmu, właściwa kulturze światowej – i oczywiście polskiej – pewnego okresu. Później zaczyna on odchodzić od tych wzorców, jednak tylko w płaszczyźnie warsztatowej, znajdując w sobie niezmienną, bezwzględną cechę wpływającą na technikę wyrażania się: pęd do nieznanego.

Lata 1957-1967 to pierwszy okres twórczości. Animator życia muzycznego jednego z najważniejszych centrów kultury polskiej lat 60-tych – Trójmiasta – znanego z awangardowych poczynań tamtejszych twórców. Współkompozytor i wykonawca muzyki dla większości teatrów i kabaretów szeroko znanych w Polsce i za granicą (CoTo, To Tu, Kabała, Jazz i Poezja, Studio Rapsodyczne), uczestnik wielu festiwali. M. in. zdobywa pierwsze miejsce na I festiwalu „Jazz nad Odrą” we Wrocławiu w 1964 roku. Szybko zostaje uznany przez krytykę i środowisko za czołowego wibrafonistę Europy.

Jego muzyka czarowała słuchaczy – miał bowiem zmysł melodyczny, który ujawniał również wiele lat później w koncertach i nagraniach z węgierskimi muzykami (m.in. Aladar Pege, János Gonda, László Attila, Sándor Kovács, big bandy). Jako wibrafonista pozostał wierny swoim młodzieńczym fascynacjom – stylistyce Lionela Hamptona i Milta Jacksona. Jako pianista podziwiał Errolla Garnera, ale jego jazzowe fascynacje szybko objęły twórczość Johna Coltrane’a i awangardowe działania twórców synkretycznych gatunków z lat 60. i 70.

Trójmiejski okres aktywności muzycznej Kruzy to współpraca z zespołami: Swingtet Edwarda Rykaczewskiego czy Al Musiał + 4. Prowadził również własne Trio i Kwartet (główna nagroda Jazzu nad Odrą 1964), Modern Quartet, big band Jana Tomaszewskiego czy najbardziej znane North Coast Combo (R. Kruza – p; Włodzimierz Nahorny – as; Piotr Nadolski – tp; Wiesław Damięcki – b; M. Królikiewicz – dr). Nie było wówczas w Trójmieście zespołu jazzu nowoczesnego, z którym Kruza nie byłby związany. Początek końca polskiego etapu to „saksy” w Ostrawie na Słowacji, w zespole z Nahornym, Damięckim, Przemkiem Dyakowskim, J. Grossmanem i Markiem Tarnowskim. Tam bowiem Kruza poznał wokalistkę węgierskiego zespołu, która występowała w tym samym hotelu, a która została potem jego żoną. Od 1966 roku Kruza zamieszkał w Budapeszcie, gdzie szybko został jedną z głównych postaci środowiska jazzowego. W Polsce, owszem, występował (np. Jazz Jamboree ’70), ale w składzie zespołów węgierskich. Współpracował z teatrem pantomimy „Commedia XX”, opatentował wynalazek związany z problemem tzw. wibracji niezależnej w wibrafonie. W Polsce znalazł się jeszcze w r. 1978 i ponownie 1979. Dyrygował wówczas zespołem akompaniującym Krzysztofowi Klenczonowi, gdy ten po przeprowadzce do USA przypominał się polskim fanom, z finałem w Sali Kongresowej PKiN w Warszawie („Powiedz stary, gdzieś ty był”).

W 1988 roku nagrał na Węgrzech ze Zbigniewem Namysłowskim płytę „Oui”, wypełnioną w większości romantycznie-elektronicznie-eklektycznymi kompozycjami własnymi.

Niestety na początku lat osiemdziesiątych doznał poważnej katastrofy samochodowej, co na pewien czas zahamowało jego aktywność jako instrumentalisty.

Przerywając pracę wykładowcy na Wydziale Jazzu Konserwatorium im. Beli Bartoka w Budapeszcie wyjeżdża do Kanady, gdzie los znów mu sprzyja: trafia na początek rewolucji w elektronice i wynalazek syntezatora. Znajduje to, czego instynktownie oczekiwał od początku: otwiera się przed nim nieznane, a wraz z nim świat brzmień klasycznych, ale już nie nudnych, bo wymieszanych z elektronicznymi, odświeżającymi kolorami muzyki funky. Po zmęczeniu dramatyzmem muzyki Coltrane’a następuje to, co musiało nastąpić – uwolnienie.

Zaczyna komponować i w ten sposób wchodzi w drugi okres swojego życia. Po otrzymaniu propozycji dyrektora Państwowego Centrum Muzyki Rozrywkowej (Országos Szórakoztatózenei Központ) i wykładowcy w Akademii Jazzu na wyspie Csepel w Budapeszcie wraca z rodziną na Węgry i pisze (wraz z uczniem i przyjacielem Gaborem Banay) pierwszą na Węgrzech, a prawdopodobnie i w Europie Wschodniej książkę o syntezatorach. Książka ta jest do dzisiaj wykorzystywana na węgierskich uczelniach.

Pisał muzykę dla zespołów z całego świata (m. in. USA, Kanada, Japonia, Anglia). Pracuje jako reżyser muzyczny i aranżuje muzykę do wielu płyt czołowych muzyków jazzowych i rozrywkowych Węgier. Preferuje muzykę bigbandową, ale nie unika mniejszych form.  Jego ulubionymi wykonawcami są Aladar Pege oraz zespół Cotton Club Singers, który wprowadza na arenę życia artystycznego nagraniem płytowym inauguracyjnego koncertu i zamyka 10 lat później  pożegnalnym koncertem dla wielotysięcznej publiczności.

W międzyczasie dokonuje wyłomu w mentalności uznawanych wówczas pedagogów jazzowych na Węgrzech – walcząc konsekwentnie z metodami przemocy i fałszywego pojmowania istoty jazzu zyskuje sobie wielu wyznawców wśród muzyków i teoretyków. Do nich należy m. in. jeden z jego najbliższych współpracowników – Janos Gonda, dyrektor i założyciel wyższej szkoły Jazzu w Budapeszcie, z którym tworzą działający przez lata i zdobywający nagrody na festiwalach „Gonda-Kruza Quartet”.

Ostatnie dziesięć lat jego życia to – wynikające z ciężkiej choroby – znaczne ograniczenie publicznych występów. W tym okresie oddał się pracy dydaktycznej, projektowaniu nowego rodzaju instrumentu oraz pisaniu podręczników i poezji.

Najważniejsze kompozycje:

  • „Krótka msza pogańska” na orkiestrę symfoniczną i kwartet jazzowy
  • Muzyka do pantomimy opartej o sztukę „Król umiera” E. Ionesco (Commedia XX, Regős Pál)
  • Trylogia „Bluesology” dla big-bandu European Broadcasting Union

Wybrane płyty i nagrania:

[dane i pliki dźwiękowe w opracowaniu]

Książki:

  • „Syntezator w praktyce muzycznej” [„A szintetizátor a zenei gyakorlatban”] współautor: Banay Gábor, Zeneműkiadó 1985
  • Współczesny wibrafon [„Mai vibrafon”] – oczekuje na wydanie
  • Szkoła aranżacji [„Zeneszerzés iskolája”] – oczekuje na wydanie
  • „Psychologia improwizacji jazzowej” [„Jazz rögtönzés pszichológiája”] – oczekuje na wydanie

Ważniejsze nagrody:

  • I Festiwal Jazz nad Odrą 1964 – I nagroda w kategorii instrumentów solowych – wibrafon
  • Festival Alba-Regia w Székesfehérvár 1969 – Gonda – Kruza Quartet, II nagroda

Ważniejsze źródła drukowane:

  • A. Cybulski, Pokolenie kataryniarzy, Gdynia 1968;
  • A. i Z. Judyccy, Polonia. Słownik biograficzny, Warszawa 2000;
  • Po­lak w Świecie (Leksykon Polonii i Polaków za granicą), War­szawa 2001;
  • A. Nagy, Ryszard Kruza – szukam logicznej abnormalności – „Głos Polonii” [Budapeszt, IX/2004].
  • Encyklopedia Polskiej Emigracji I Polonii, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toruń 2004